Estonia hạ chủ nhà Phần Lan 3-2: Đêm Tampere, tiếng hát cháu gái và bài học từ ghế dự bị

Đêm thứ Năm ở Tampere, trước khi quả bóng đầu tiên được tung lên, một cô gái trẻ bước ra giữa sân Nokia Arena và cất tiếng hát quốc ca Phần Lan. Cô ấy tên là Olivia Kunnari, cháu gái của huấn luyện viên trưởng đội chủ nhà Olli Kunnari. Chín nghìn tám trăm mười ba người đứng dậy. Tôi ngồi trong góc phòng truyền hình cách đó vài nghìn cây số, nhìn màn hình, và tự hỏi liệu có ai trong khán đài để ý rằng người đàn ông đứng dưới đường biên, cúi đầu trong suốt bài hát, đang nghe cháu mình hát trước trận đấu lớn nhất trong sự nghiệp cầm quân của ông. Rồi tiếng hát dứt. Trận đấu bắt đầu. Ba tiếng sau, tỷ số là 3-2 nghiêng về Estonia. Người ta thắp đèn sân vận động để xem bóng chuyền, tôi thắp đèn để nhìn góc khuất. Và góc khuất của đêm Tampere không nằm ở con số 24 điểm mà cả hai trang thống kê đang tranh cãi thuộc về ai. Nó nằm ở chỗ khác — ở một băng ghế dự bị, ở một cậu bé vào sân thay người và ghi bảy điểm, ở một chàng trai 27 tuổi vừa chạm cột mốc 100 lần khoác áo đội tuyển quốc gia mà có lẽ chính anh cũng không còn đủ tỉnh táo để cảm nhận trọn vẹn niềm vui ấy. Tôi đã theo dõi bảng C từ những ngày đầu. Đây là bảng đấu mà Bỉ được xem là ứng viên số một, Phần Lan là chủ nhà với khát vọng chia sẻ ngôi đầu, Serbia với bảy điểm là kẻ nguy hiểm thầm lặng, Đan Mạch là ẩn số, Estonia là đội bóng mà người ta chỉ nhớ đến khi họ thua, và Hà Lan — đội tuyển từng nằm trong tứ đại gia châu Âu một thời — giờ chỉ còn hai điểm và nỗi hoài nghi. Trước giờ bóng lăn ở Tampere, Bỉ đã dẹp Serbia 3-0 (25-19, 25-21, 25-16) để độc chiếm ngôi đầu. Mọi thứ còn lại của bảng C chỉ còn là câu hỏi: ai đi tiếp với tư cách nào, và ai phải nuốt nước mắt về nhà sớm hơn dự kiến. Phần Lan nhập cuộc như thể họ đã biết mình phải thắng. Set một, hai anh em Marttila — Luka và Nooa — cùng với Joonas Jokela liên tục tìm ra khoảng trống bên cánh phải của hàng chắn Estonia. Luka Marttila không chỉ ghi điểm; cậu ấy đọc hàng chắn đối phương như đọc một cuốn sách đã thuộc lòng. Mỗi lần Estonia dồn người sang cánh trái, bóng lại vòng ra cánh phải. Mỗi lần hàng chắn Estonia giữ đúng vị trí, Jokela lại lùi về sau vạch ba mét và đánh một quả bóng đi chéo mà không một ai có thể bắt kịp. 25-22 cho Phần Lan. Nokia Arena vỡ tung. Tôi tự nhủ: đây có thể là cách một đội chủ nhà ghi dấu ấn — bằng sự lì lợm, không bằng sự hoa mỹ. Rồi set hai đến, và bóng chuyền lại dạy cho tôi bài học cũ: một set thắng không đảm bảo bất cứ điều gì. Estonia thay đổi nhịp độ phân phối bóng. Timo Andre Lohmus — chàng đối chuyền mà tôi từng xem ở những trận đấu không ai phát sóng — bắt đầu mở ra khoảng cách 16-11. Không phải bằng những pha đập uy lực, mà bằng sự kiên nhẫn. Cậu ấy đập bóng vào đúng chỗ mà hàng chắn Phần Lan vừa rời đi. Cậu ấy gài bóng vào tay chắn để lấy điểm chạm ngoài. Cậu ấy chờ. 25-21 cho Estonia. Các bạn thấy đấy, trong bóng chuyền, khoảng cách sáu điểm giữa set hai không phải là một khoảng cách lớn — nó là một lời tuyên bố về việc ai đang kiểm soát nhịp thở của trận đấu. Set ba là set đấu mà tôi muốn dành nhiều thời gian để kể lại, bởi vì trong nó có tất cả những gì tinh túy nhất của môn thể thao này. Estonia tiếp tục đà hưng phấn, dẫn trước, nhưng rồi Luka Marttila bước vào vạch giao bóng và làm một điều mà ít ai làm được trước một đội bóng khát điểm như Estonia: ba quả ace liên tiếp. Ba quả. Không phải những quả giao bóng mạnh trung bình — những quả bóng bay như đạn, rơi xuống khoảng trống giữa các cầu thủ đỡ bóng Estonia, khiến họ chỉ còn biết đứng nhìn. 19-19. Nokia Arena chuyển từ trạng thái lo lắng sang trạng thái điên cuồng. Cả sân vận động như thể tin rằng Phần Lan sẽ lật lại set đấu này. Nhưng đây là điểm mà tôi muốn các bạn chú ý nhất. Sau ba quả ace của Marttila, Estonia không hề nao núng. Và người đứng ra chặn đứng cơn hưng phấn của Phần Lan không phải một ngôi sao, mà là Lohmus, với một pha chắn bóng quyết định đưa Estonia lên 22-20. Đó là pha bóng mà người ta sẽ không thấy trong bản tin vắn. Đó là pha bóng mà chỉ những ai ngồi đủ lâu trước màn hình mới nhận ra giá trị của nó: một pha chắn không chỉ lấy điểm, mà lấy lại sự bình tĩnh. Estonia kết thúc set ba 25-22. Tỷ số chung cuộc lúc đó là 2-1 nghiêng về Estonia, và tôi tự hỏi liệu Phần Lan có còn đủ niềm tin để đứng dậy. Họ đứng dậy. Bằng một cái tên mà rất ít người ở Việt Nam biết đến: Niko Suihkonen. Cậu ấy vào sân thay Nooa Marttila, và trong set bốn, Suihkonen ghi bảy điểm — một con số mà bất kỳ vận động viên chuyên nghiệp nào cũng mơ ước. Không chỉ ghi điểm, cậu ấy thay đổi cục diện trận đấu bằng sự tươi mới. Phần Lan giành lại set bốn 25-20, buộc trận đấu phải bước vào tie-break. Và trong khoảnh khắc ấy, tôi quay lại với một câu hỏi mà tôi vẫn mang theo suốt 48 năm theo dõi ngành thể thao: điều gì khiến một cầu thủ dự bị, người gần như không được nhắc đến trong danh sách dự đoán, lại ghi được bảy điểm trong một set quyết định? Câu trả lời nằm ở ghế dự bị. Không phải ở vạch 3 mét. Set năm, Estonia kết thúc 15-11. Nhưng tôi không muốn bạn nghĩ rằng đây là một set đấu dễ dàng cho họ. Tie-break trong bóng chuyền là một thế giới riêng. Ở đó, mỗi lần chạm bóng tính bằng một phần mười giây, mỗi sai sót bị trừng phạt ngay lập tức, và tâm lý đóng vai trò quan trọng hơn bất kỳ kỹ thuật nào. Estonia bước vào tie-break với lợi thế tinh thần — họ đã thắng set hai và set ba bằng sự kiên nhẫn. Phần Lan bước vào với sự tự tin của chủ nhà. Và chính sự tự tin ấy đôi khi lại trở thành gánh nặng. Estonia kết liễu trận đấu bằng những quả bóng an toàn, ít rủi ro, buộc Phần Lan phải tự mắc lỗi. 15-11. Sân Nokia Arena im lặng trong vài giây, rồi tiếng vỗ tay lịch sự dành cho đội khách vang lên. Đó là thứ âm thanh mà tôi biết quá rõ: âm thanh của một khán đài thừa nhận rằng đội bóng của họ đã thua một cách xứng đáng. Có một chi tiết nhỏ mà tôi muốn dừng lại. Theo một số nguồn, Lohmus ghi 24 điểm và Teppan ghi 16. Theo một số nguồn khác, Teppan là người ghi 24 điểm và Lohmus ghi 16. Sự nhầm lẫn này — tôi xin phép không gọi nó là sai sót, vì các phóng viên tại chỗ làm việc trong điều kiện rất khó khăn — cho thấy một thực tế mà nhiều người hâm mộ ít nghĩ đến: kể cả những con số tưởng như không thể tranh cãi trong thể thao cũng có thể bị ghi nhận khác nhau. Và nếu các con số có thể mơ hồ, thì điều còn lại — cảm xúc, khoảnh khắc, sự chứng kiến — mới là thứ duy nhất đáng tin. Điều tôi chắc chắn là: ai đó đã đập 24 quả bóng xuống sân trong trận đấu này, và ai đó đã đập 16 quả. Dù tên hai người ấy có bị đổi chỗ trong báo cáo, thì bóng chuyền Estonia vẫn đã thắng. Joonas Jokela có trận thứ 100 cho đội tuyển Phần Lan. Một cột mốc đáng tự hào. Nhưng đây là điều mà tôi luôn trăn trở: chúng ta thường kỷ niệm những cột mốc cá nhân trong những đêm đội bóng thua. Tôi không biết Jokela cảm thấy thế nào khi bước ra khỏi sân Nokia Arena, với tấm áo in số 100 trên lưng, và không có gì để ăn mừng cùng gia đình. Có lẽ 100 trận là một con số đẹp. Nhưng bóng chuyền, cũng như cuộc đời, không đo đếm bằng những con số tròn trịa. Nó đo bằng những thứ méo mó, không tròn. Đội trưởng Phần Lan Antti Ronkainen phát biểu sau trận rằng Estonia đã chơi tốt và muốn set năm hơn họ, rằng Phần Lan đã chiến đấu đến cùng và giờ phải hướng tới đối thủ tiếp theo. Đây là câu nói tôi đã nghe hàng trăm lần trong sự nghiệp. Nó lịch sự, nó đúng, và nó không nói lên điều gì cả. Khi một đội trưởng nói đội kia 'muốn set năm hơn', thì đó là một cách rất tế nhị để nói rằng đội mình không đủ tàn nhẫn trong set năm. Bóng chuyền, suy cho cùng, là môn thể thao của những ai muốn nhiều hơn. Timo Andre Lohmus, người được cả hai nguồn thống kê nhắc tên, nói anh muốn cả đội thắng lại trước khán giả và đã cố gắng hết mình, và anh tự hào về tập thể của mình. Đây là câu nói tôi tin. Không phải vì nó hào hứng. Mà vì nó có một sự thật giản dị: Estonia đã thua Hà Lan 3-1 trước đó vài ngày trong trận thắng đầu tiên ở giải đấu này. Họ biết cảm giác thắng. Và họ muốn có lại cảm giác ấy. Đó không phải là khát vọng của một đội bóng nhỏ. Đó là nỗi khao khát của bất kỳ con người nào từng nếm vị chiến thắng và không muốn trở lại với thất bại. Trận thắng trước Hà Lan — 3-1 với tỷ số các set 27-25, 25-22, 18-25, 25-23 — có một chi tiết khiến tôi phải dừng lại. Ở set bốn, khi tỷ số đang là 22-22, Lohmus giao bóng hai quả liên tiếp thành ace. Hai quả ace ở thời điểm quyết định nhất của trận đấu, trong trận thắng đầu tiên trong lịch sử tham dự một giải vô địch châu Âu của một đội tuyển được xem là 'lót đường'. Đây là loại khoảnh khắc mà tôi gọi là 'khoảnh khắc định mệnh'. Tôi không dùng từ 'định mệnh' theo nghĩa tâm linh. Tôi dùng nó theo nghĩa vật lý. Một cầu thủ có thể tập giao bóng ace mười nghìn lần trong đời. Nhưng khoảnh khắc thực sự quan trọng chỉ đến một hoặc hai lần. Và trong những giây phút ấy, cơ thể và tâm trí phải đồng bộ đến mức mà chỉ có sự chuẩn bị trong vô thức mới có thể đáp ứng được. Vậy thì câu hỏi tôi đặt ra cho những ai quản lý bóng chuyền ở Đông Nam Á chúng ta là: chúng ta đã chuẩn bị đủ cho những khoảnh khắc ấy chưa? Hay chúng ta chỉ tập cho các cầu thủ giao bóng khi tỷ số đang an toàn? Bảng C khép lại với Bỉ dẫn đầu 13 điểm, Phần Lan nhì bảng với 11 điểm, Serbia và Đan Mạch cùng bảy điểm, Estonia năm điểm, Hà Lan hai điểm. Về mặt toán học, Estonia kết thúc bảng ở vị trí thứ năm. Về mặt con người, họ kết thúc bảng với hai trận thắng đáng nhớ nhất của giải đấu. Và đó là điều mà bảng tổng sắp sẽ không bao giờ kể bạn nghe. Giờ đến phần mà tôi muốn gọi là góc nhìn phản trực giác. Bởi vì có một cách đọc trận đấu này mà tôi thấy xuất hiện rất nhiều trên các diễn đàn: 'Phần Lan mất ngôi đầu vì chủ nhà yếu tâm lý'. Tôi không đồng ý. Phần Lan không yếu tâm lý. Họ thắng một set, thua hai set, thắng một set để buộc tie-break, và chỉ gục ngã ở set quyết định. Đó là một đội bóng chiến đấu đến cùng, không phải một đội bóng run sợ. Điều Phần Lan thiếu không phải tâm lý. Điều họ thiếu là một phương án B đủ mạnh khi Estonia thay đổi cách phân phối bóng ở set hai. Trong bóng chuyền hiện đại, sự khác biệt giữa đội vô địch và đội thất bại thường không nằm ở đội hình xuất phát, mà ở khả năng thích ứng giữa set. Estonia thích ứng. Phần Lan cố gắng thích ứng. Và đôi khi, chỉ cần một đội chuẩn bị thêm một chút cho điều bất ngờ, khoảng cách giữa hai đội sẽ được san lấp. Có một điều nữa mà tôi muốn nói thẳng, dù biết nó có thể khiến một số người hâm mộ Phần Lan không vui. Tỷ lệ giao bóng thành công và số điểm ace không phải là chỉ số quyết định trận đấu này. Ba quả ace của Luka Marttila ở set ba là một trong những chuỗi giao bóng hay nhất mà tôi từng thấy ở đấu trường châu Âu trong vài năm trở lại đây. Nhưng Estonia thắng set đấu ấy. Vì sao? Vì họ chắn bóng tốt ở đúng khoảnh khắc. Trong bóng chuyền, cũng như trong bóng đá, tỷ lệ sở hữu bóng từng được xem là chỉ số lừa dối nhất, thì với bóng chuyền, số điểm ace có thể là chỉ số phản ánh khoảnh khắc đẹp nhất của một cá nhân, nhưng không phải là tấm gương phản chiếu cục diện trận đấu. Trận đấu được định đoạt ở những pha chắn bóng âm thầm, ở những quả bóng không đẹp, ở những lần giao bóng an toàn thay vì mạo hiểm. Vòng 16 đội bắt đầu từ thứ Bảy ngày 19 tháng 9 tại Sofia và Turin. Phần Lan sẽ gặp Hy Lạp. Bỉ gặp Séc. Cả hai trận này diễn ra vào ngày 20 và 21 tháng 9 tại Turin. Ba Lan gặp Latvia và Đức gặp Bulgaria vào ngày 19 tháng 9 tại Sofia, tiếp theo là Ukraine - Romania và Pháp - Bồ Đào Nha ở đó vào ngày 20 tháng 9. Slovenia gặp Serbia tại Turin ngày 21 tháng 9, còn Ý gặp Đan Mạch vào cùng cuối tuần ấy. Bán kết và các trận tranh huy chương sẽ diễn ra tại Milan. Có một điều tôi muốn gửi đến những người hâm mộ bóng chuyền Việt Nam đang theo dõi giải đấu này qua những bản tin ngắn: hãy chú ý đến đội tuyển Estonia ở vòng sau, nếu họ còn cơ hội. Không phải vì họ mạnh. Mà vì họ là đội bóng duy nhất ở bảng C đã thắng khi không ai đặt cược vào họ. Và trong thể thao, cũng như trong đời, những kẻ không được đặt cược thường là những người chơi tự do nhất. Đêm trắng Moscow cho tôi biết bóng chuyền không bao giờ tắt đèn. Nhưng ở Tampere, đèn không tắt. Chỉ là sau trận đấu, có một người đàn ông đứng nhìn cháu gái mình rời khỏi sân, và một người đàn ông khác 27 tuổi bước ra khỏi sân với tấm áo in số 100, và cả hai đều biết rằng đêm nay, câu chuyện của họ sẽ không được kể đầy đủ. Joonas Jokela có thể sẽ nhớ mãi trận thứ 100 của mình, không phải vì chiến thắng, mà vì thất bại. Và tôi tin rằng, theo một cách nào đó, điều ấy còn quý giá hơn. Trận đấu kết thúc, nhưng khán đài vẫn vang trong tôi như một không gian riêng. Tôi đã ngồi đủ lâu trước màn hình để hiểu một điều: bóng chuyền không chỉ là chuyện ai đập mạnh hơn ai. Nó là chuyện một đội bóng nhỏ biết mình yếu, chuẩn bị kỹ càng hơn, và tận dụng đúng khoảnh khắc. Đó là bài học mà không một bảng thống kê nào có thể dạy được. Và đó là lý do vì sao, sau 48 năm theo dõi ngành thể thao, tôi vẫn ngồi đây, gõ từng dòng này, thay vì đi ngủ. Bởi vì bóng chuyền, suy cho cùng, không phải là môn thể thao của những người mạnh nhất. Nó là môn thể thao của những người kiên nhẫn nhất. Và Estonia, trong một đêm tháng Chín ở Tampere, đã kiên nhẫn hơn chủ nhà Phần Lan đúng một nhịp. Đôi khi, một nhịp là tất cả.