Lỗ hổng dữ liệu nguồn của võ thuật: điều gì còn lại khi bản gốc biến mất

Lỗ hổng dữ liệu nguồn của võ thuật: điều gì còn lại khi bản gốc biến mất

Trên bàn làm việc của tôi ở Nakano, Tokyo, có một tệp tài liệu nằm nguyên một chỗ suốt nhiều tháng. Nó được chia cột đàng hoàng: tên bài viết, luận điểm cốt lõi, thực thể xuất hiện, thông tin chi tiết, nguồn dẫn. Không một ô nào có chữ. Tôi không mở nó ra để đọc. Tôi mở nó ra như mở một tấm gương, để tự nhắc rằng đây là trạng thái mặc định của nghề viết về võ thuật: khung thì có, ruột thì trống.

Đêm cuối tháng trước, tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy trong một nhà thi đấu nhỏ ở Tokyo, xem một chương trình quyền anh sáu trận. Trên tay tôi là cuốn sổ chia sáu cột, theo thói quen tôi giữ suốt nhiều năm. Cột thứ nhất ghi tên vận động viên. Cột thứ hai ghi kết quả. Bốn cột còn lại — số đòn trúng đích, thời điểm một bên mất thăng bằng, quãng nghỉ thực tế giữa các hiệp, nhịp thở ở ba mươi giây cuối — bỏ trắng hoàn toàn. Tôi không lười. Tôi chỉ không có nguồn nào để điền vào.

Hai ngày sau, tôi nhận được một bản trích xuất thông tin với đầy đủ tiêu đề cột và không một dòng nội dung. Bản trích xuất kết luận rằng không thể phân tích vì thiếu dữ liệu nền, và rằng nhãn "võ thuật" vẫn chưa được tách thành hai nhánh khác nhau: thể thao đối kháng hiện đại và võ thuật truyền thống biểu diễn. Tôi đọc xong và thấy quen. Đó chính là cuốn sổ sáu cột của tôi, được đánh máy lại.

Mọi câu chuyện thể thao đều bắt đầu từ một con số bị bỏ quên. Nhưng có những câu chuyện chỉ bắt đầu được khi ta chấp nhận rằng con số ấy chưa từng tồn tại, rằng nó chưa bao giờ được ghi lại, và rằng sự vắng mặt đó không phải một tai nạn kỹ thuật mà là một đặc điểm cấu trúc của cả một ngành.

Đó là chủ đề của bài viết này: không phải một trận đấu cụ thể, mà là cái hố nằm dưới mọi trận đấu.

Vì sao một môn thể thao hàng đầu lại không có nền dữ liệu

Hãy so sánh một cách khô khan. Bóng đá có hệ thống dữ liệu sự kiện được các công ty theo dõi thu thập cho hàng nghìn trận mỗi mùa, mỗi sự kiện được mã hóa kèm tọa độ và mã thời gian. Bóng rổ có dữ liệu từng pha bóng, từng vị trí ném. Điền kinh có thiết bị bấm giờ điện tử và ảnh về đích có thể phân giải tới phần nghìn giây. Bơi lội có hệ thống chạm tường điện tử và dữ liệu từng đoạn bơi. Những môn này không có gì thần kỳ hơn võ thuật. Chúng chỉ có một thứ mà võ thuật thiếu: một tổ chức duy nhất đủ quyền lực để buộc mọi bên phải ghi lại giống nhau.

Võ thuật chia năm xẻ bảy. Quyền anh nghiệp dư có một hệ thống, quyền anh chuyên nghiệp có hàng chục ủy ban cấp phép khác nhau ở các quốc gia khác nhau. Judo có một liên đoàn quốc tế tương đối tập trung. Karate có liên đoàn chấm điểm với hệ thống điểm kỹ thuật và điểm thể lực. Taekwondo có thiết bị chấm điểm điện tử. Đấu vật có luật riêng. Muay Thái có luật riêng. Các môn võ tổng hợp có luật riêng do từng giải đấu đặt ra. Và võ thuật biểu diễn truyền thống — quyền pháp, bài quyền, biểu diễn đối luyện — lại là một thế giới khác hẳn, nơi "thắng" không được định nghĩa bằng đòn trúng mà bằng thang điểm của hội đồng giám khảo.

Điều này dẫn tới hệ quả đầu tiên và quan trọng nhất: nhãn "võ thuật" là một túi đựng quá nhiều thứ không thể đo bằng cùng một thước. Trong một bản trích xuất thông tin, nếu chỉ ghi "võ thuật" mà không tách thành thể thao đối kháng hiện đại và võ thuật truyền thống, thì mọi phân tích phía sau đều vô nghĩa. Một vận động viên đấu vật và một võ sinh biểu diễn bài quyền có thể cùng khoác áo một liên đoàn cấp tỉnh, nhưng dữ liệu về họ không thể đặt cạnh nhau. Bạn không thể so số đòn trúng của một người với điểm kỹ thuật của một người khác rồi gọi đó là phân tích.

Khi một chuyên gia được yêu cầu đánh giá một bài viết mà không có nội dung nguồn, phản ứng hợp lý là từ chối. Bản trích xuất kia đã làm đúng như vậy. Nhưng nó cũng vô tình vạch ra một điều đáng sợ hơn: không phải chỉ một bài viết thiếu dữ liệu. Cả một ngành đang thiếu dữ liệu, và ngành ấy đã quen với việc viết mà không cần đến nó.

Bản trích xuất liệt kê tám tầng phân tích có thể thực hiện nếu có dữ liệu nền: kỹ thuật và chiến thuật, điều kiện thi đấu, vị thế tổ chức, giá trị thương mại, luật lệ và quản trị, rủi ro sức khỏe, giá trị tự sự, và khả năng truyền dẫn trong ngành. Nó cho cả tám tầng điểm bằng không, vì tầng số không — tầng nguồn — trống rỗng.

Đó là một ẩn dụ chính xác đến mức khó chịu về cách ngành truyền thông võ thuật vận hành suốt nhiều thập kỷ. Chúng ta có đủ loại phân tích: phân tích kỹ thuật, phân tích tâm lý, phân tích lịch sử, phân tích văn hóa. Thứ chúng ta thiếu là bản gốc. Bản ghi lại điều thực sự đã xảy ra, với đủ tham số để người khác kiểm chứng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở cả Việt Nam và Nhật Bản, tôi có thể nói rằng sự thiếu hụt này mang hai hình dạng rất khác nhau ở hai nơi, và cả hai đều đáng lo theo cách riêng.

Ở Nhật Bản, văn hóa ghi chép tồn tại rất mạnh nhưng bị phân tán. Các trường trung học có câu lạc bộ võ thuật, và nhiều câu lạc bộ giữ sổ sách về thành tích của học sinh qua từng năm. Các giải đấu cấp tỉnh có kết quả được lưu. Nhưng những gì được lưu thường chỉ là kết quả cuối cùng: ai thắng ai, tỉ số bao nhiêu, xếp hạng thế nào. Phần quá trình — cân nặng trước và sau khi cắt cân, số lần phải tạm dừng vì chấn thương, số giây phản ứng khi bị đẩy vào góc — hầu như không tồn tại ngoài một vài cuốn sổ tay của huấn luyện viên, và những cuốn sổ ấy thường bị vứt đi khi huấn luyện viên nghỉ hưu.

Ở Việt Nam, văn hóa ghi chép tồn tại dưới dạng truyền khẩu. Rất nhiều thế hệ võ sĩ được nuôi dưỡng bởi ký ức của thầy. Thầy nhớ học trò nào mạnh ở hiệp ba, học trò nào hay mất bình tĩnh khi bị dẫn điểm, học trò nào có thói quen đổi tư thế sau cú ra đòn thứ hai. Những dữ liệu đó quý như vàng và mong manh như hơi thở. Khi người thầy mất, cả một cơ sở dữ liệu biến mất cùng ông.

Cả hai mô hình đều dẫn tới cùng một kết cục: khi muốn phân tích một trận đấu theo cách nghiêm túc, người viết buộc phải tự dựng lại nền dữ liệu từ đầu, mỗi lần, cho mỗi bài. Không có tích lũy. Không có cơ sở dữ liệu dùng chung. Không có gì để đối chiếu chéo.

Bộ luật là trường dữ liệu đầu tiên bị bỏ trống

Khi đọc một bài tường thuật võ thuật, điều đầu tiên tôi tìm không phải kết quả mà là bộ luật. Bởi vì cùng một từ "hiệp ba" mang nghĩa hoàn toàn khác nhau tùy theo môn.

Trong quyền anh nghiệp dư theo hệ thống Olympic, một trận thường là ba hiệp, mỗi hiệp ba phút. Trong quyền anh chuyên nghiệp, một trận vô địch có thể là mười hai hiệp ba phút. Taekwondo theo luật thi đấu quốc tế chia thành ba hiệp, mỗi hiệp hai phút, với thời gian nghỉ ngắn giữa các hiệp. Judo thi đấu bốn phút liên tục, và nếu hòa thì bước vào hiệp phụ vàng không giới hạn thời gian cho đến khi có điểm quyết định. Đấu vật chia hai hiệp, mỗi hiệp ba phút. Muay Thái truyền thống năm hiệp, mỗi hiệp ba phút. Võ tổng hợp có thể là ba hiệp năm phút ở trận thường và năm hiệp năm phút ở trận tranh đai.

Nghĩa là: một câu như "anh ta sa sút ở hiệp ba" không có giá trị phân tích nào cho đến khi bạn biết hiệp ba kéo dài ba phút, hai phút, hay năm phút, và hiệp ấy là hiệp thứ ba của bốn hiệp hay của mười hai hiệp.

Đó mới chỉ là lớp luật đầu tiên. Lớp thứ hai là phiên bản. Rất nhiều liên đoàn sửa luật theo từng chu kỳ, đôi khi chỉ vài tháng sau một kỳ Olympic. Khoảng cách giữa các lần sửa luật có thể thay đổi hoàn toàn cách một võ sĩ ra đòn và cách huấn luyện viên tính điểm. Một thống kê trải qua hai phiên bản luật là một thống kê bị nhiễm độc.

Chưa hết. Cùng một tên môn, hai liên đoàn khác nhau có thể chấm điểm khác nhau. Cùng một liên đoàn, hai giải khác nhau có thể áp dụng quy định hành chính khác nhau về việc có được phép dùng lực đẩy hay không, có được phép bắt chân hay không. Trong bối cảnh ấy, việc gộp mọi trận đấu của một vận động viên vào một chỉ số duy nhất là một hành động phản khoa học được thực hiện một cách vô thức hàng ngày trên các bản tin.

Có một cách nói mà tôi học được từ một huấn luyện viên judo người Nhật đã ngoài bảy mươi tuổi, người đã dạy ở ba quốc gia khác nhau. Ông nói: "Luật không phải cái khung của trận đấu. Luật là một phần của vận động viên." Ý ông là: một judoka được nuôi dạy theo bộ luật này sẽ có phản xạ khác hoàn toàn với người được nuôi dạy theo bộ luật khác, dù cả hai cùng mặc một bộ võ phục. Khi bạn phân tích mà bỏ qua bộ luật, bạn đang phân tích một người không tồn tại.

Đo lường và phán quyết là hai loại dữ liệu khác nhau

Ở đây tôi cần nói rõ một phân biệt mà ngành truyền thông thể thao hầu như không bao giờ nói tới.

Có hai loại dữ liệu trong thể thao đối kháng. Loại thứ nhất là dữ liệu đo lường: thời gian, khoảng cách, lực, tốc độ, số lần chạm mục tiêu được thiết bị ghi nhận. Loại thứ hai là dữ liệu phán quyết: điểm số do con người đưa ra, mang theo toàn bộ sai số của nhận thức, kinh nghiệm, góc nhìn, và đôi khi là cả áp lực của khán đài.

Trong môn có thiết bị chấm điểm điện tử, phần lớn kết quả thuộc loại thứ nhất. Trong môn chấm bằng giám khảo ngồi quanh sàn, kết quả thuộc loại thứ hai. Nhưng trên bảng thành tích, hai loại này được viết giống hệt nhau: một chữ "thắng". Không có dấu sao nào ghi rằng chiến thắng này là kết quả của một phép đo, còn chiến thắng kia là kết quả của một cuộc bỏ phiếu.

Tôi đã từng dành nhiều tuần để tìm xem có liên đoàn quyền anh nào công bố chỉ số đồng thuận giữa các trọng tài hay không — tức là mức độ nhất quán khi nhiều trọng tài cùng chấm một hiệp đấu. Câu trả lời là gần như không. Một vài nghiên cứu học thuật rời rạc có đề cập, nhưng không có cơ sở dữ liệu mở nào cho phép người ngoài kiểm chứng trên diện rộng. Điều đó có nghĩa là toàn bộ lịch sử quyền anh, ở tầng sâu nhất, được xây trên những con số mà bản thân người tạo ra chúng cũng không đo được độ ổn định.

Khi mọi người nhìn vào chiến thắng, tôi tìm nơi họ che giấu điểm yếu. Và điểm yếu lớn nhất của võ thuật không nằm ở thể lực hay kỹ thuật của bất kỳ võ sĩ nào. Nó nằm ở chỗ hệ thống ghi nhận thành tích của môn này không phân biệt được giữa một phép đo và một ý kiến.

Cắt cân: vùng dữ liệu giàu nhất và kín nhất

Nếu có một nơi mà dữ liệu võ thuật tồn tại với mật độ dày đặc nhưng gần như không bao giờ được công bố, thì đó là cắt cân.

Quy trình cân chính thức thường diễn ra trước trận khoảng một ngày, đôi khi chỉ vài giờ với các giải nhỏ. Dữ liệu được ghi lại đầy đủ: cân nặng chính thức, giờ cân, tình trạng mất nước, đôi khi có cả ghi chú y tế. Nhưng đến giờ thi đấu, cân nặng thật của võ sĩ có thể cao hơn con số trên bảng cân từ ba tới bảy kilogram, tùy môn và tùy hạng cân. Đó là khoảng cách giữa con số được công bố và con số quyết định kết quả trận đấu.

Tôi từng ngồi trong một phòng tập nhỏ ở quận trung tâm Tokyo, xem một võ sĩ trẻ chuẩn bị cho trận ra mắt. Trong hai tuần cuối, cậu giảm gần sáu kilogram. Huấn luyện viên của cậu ghi lại mọi thứ trong một cuốn sổ: giờ ngủ, lượng nước, số lần đi tiểu, tâm trạng sau mỗi buổi tập. Đó là một cơ sở dữ liệu cá nhân chi tiết đến mức đáng kinh ngạc. Không một dòng nào trong đó được công bố, được lưu trữ, hay được dùng để phân tích bất cứ điều gì ngoài việc giúp một người lên bàn cân đúng giờ.

Nhìn sang Việt Nam, tôi thấy một mô hình khác. Nhiều võ sĩ trẻ ở các tuyến tỉnh không có quy trình cắt cân bài bản, một phần vì thiếu nhân lực y tế thể thao, một phần vì lịch thi đấu dày khiến việc kiểm soát cân nặng trở thành ứng phó hơn là chiến lược. Hệ quả là dữ liệu không chỉ thiếu, mà còn không đáng tin khi xuất hiện.

Nếu muốn tìm ra vì sao một võ sĩ thắng năm trận đầu mùa rồi thua liên tiếp bốn trận sau đó, cắt cân là nơi tôi sẽ tìm đầu tiên. Nhưng để tìm được, tôi cần một thứ mà ngành này không có: quyền truy cập vào dữ liệu cân nặng thật, không phải con số trên bảng cân.

Y tế và chấn thương: dữ liệu tồn tại nhưng bị khóa trong ngăn kéo

Ở nhiều quốc gia, các ủy ban thể thao bắt buộc võ sĩ phải qua kiểm tra y tế trước và sau trận, và mọi trường hợp bị treo thi đấu vì lý do sức khỏe đều được ghi nhận trong danh sách hành chính. Đó là một nguồn dữ liệu khổng lồ về chấn thương trong thể thao đối kháng: loại chấn thương, mức độ, thời gian hồi phục, tần suất tái phát.

Nhưng nguồn ấy gần như không bao giờ được tập hợp lại thành một bộ dữ liệu mở cho người ngoài phân tích. Ở phần lớn quốc gia châu Á, nó nằm rải rác trong hồ sơ giấy của từng liên đoàn, từng bệnh viện, từng ban tổ chức giải, và biến mất khi các đơn vị ấy giải thể hoặc thay nhân sự.

Vấn đề chấn thương trong võ thuật có một đặc điểm riêng khiến việc thiếu dữ liệu trở nên nghiêm trọng hơn so với các môn khác: tổn thương não tích lũy không biểu hiện ngay. Một cú đánh vào đầu có thể không để lại dấu vết nào trên hồ sơ y tế của trận đó, nhưng để lại dấu vết trong mười năm sau. Những nghiên cứu về bệnh não do chấn thương tích lũy đã được tiến hành ở nhiều trung tâm trên thế giới trong hơn một thập kỷ, và chúng đều gặp cùng một vấn đề: nhóm đối chứng quá nhỏ, dữ liệu quá khứ quá thưa, và không ai lưu lại số cú đánh vào đầu mà một võ sĩ đã nhận trong suốt sự nghiệp nghiệp dư.

Khi sân vận động trống rỗng, con người bên trong mới chịu lên tiếng. Tôi đã học được điều đó trong giai đoạn các giải đấu toàn cầu tạm dừng vì dịch bệnh. Khi không còn khán giả, khi không còn tiếng hò reo, các võ sĩ nói với tôi về những thứ mà trước đó họ không nói: về những buổi sáng không thể nhớ nổi tên bài tập, về những cơn đau đầu kéo dài vài ngày sau một trận mà họ chưa từng khai báo với bác sĩ, vì khai báo đồng nghĩa với bị gạch tên khỏi danh sách thi đấu.

Đó là lý do tôi tin rằng lỗ hổng dữ liệu y tế trong võ thuật không thuần túy là vấn đề kỹ thuật. Nó là vấn đề động cơ. Không ai muốn con số ấy tồn tại, vì một khi nó tồn tại, người ta buộc phải hành động.

Lớp phát sóng cắt đứt chuỗi nguồn

Có một dạng mất dữ liệu ít được nói tới: sự can thiệp của chính quá trình truyền hình.

Một trận đấu võ thuật khi lên sóng đã đi qua nhiều bàn tay. Đạo diễn hình chọn góc máy. Biên tập viên cắt phần chuẩn bị, bỏ phần nghỉ giữa hiệp, tua nhanh phần hai võ sĩ thăm dò nhau. Bình luận viên nói đè lên tiếng đếm của trọng tài. Đồ họa chèn số liệu lên màn hình, và những số liệu ấy thường do nhà sản xuất tính lại theo cách riêng, không công bố phương pháp.

Kết quả: hai người xem cùng một trận đấu nhưng nhận được hai chuỗi dữ kiện khác nhau. Một người xem bản phát trực tiếp không cắt. Một người xem bản tóm tắt bốn phút. Người thứ hai có thể nắm được kết quả nhưng không nắm được quá trình, và đáng chú ý hơn, không biết rằng mình đang thiếu bất cứ thứ gì.

Tôi từng phải dựng lại một hiệp đấu bằng ba nguồn hình ảnh khác nhau, mỗi nguồn ở một tốc độ khung hình khác nhau, chỉ để xác định thời điểm một võ sĩ bắt đầu mất thăng bằng. Ở tốc độ này, cú va chạm trông như một sai lầm lớn. Ở tốc độ kia, nó trông như một tai nạn nhỏ. Sự thật là một sự kiện vật lý có thật; nhưng bằng chứng về nó phụ thuộc hoàn toàn vào thiết bị và người dựng.

Điều này dẫn tới một nguyên tắc tôi giữ trong công việc biên kịch phim tài liệu: luôn ghi lại mã thời gian gốc của mọi đoạn phim mình sử dụng. Không có mã thời gian, một đoạn phim không phải là bằng chứng. Nó chỉ là một hình ảnh đẹp có thể bị cắt theo bất kỳ ý đồ nào.

Kinh tế của dữ liệu: nơi nào có cá cược, nơi đó có số liệu

Có một quy luật đơn giản mà tôi chưa từng thấy bị phá vỡ trong ngành này: dữ liệu đi theo dòng tiền, không đi theo giá trị thể thao.

Các môn võ tổng hợp thương mại có hệ thống dữ liệu chi tiết nhất trong toàn bộ gia đình võ thuật. Những con số như số đòn trúng đích hiệu quả, tỉ lệ hạ gục thành công hay thời gian kiểm soát vị trí đều được công bố cho từng trận trên hệ thống thống kê chính thức của giải. Lý do không nằm ở tình yêu khoa học. Lý do nằm ở chỗ mỗi trận đấu ấy là một thị trường cá cược, và thị trường cá cược cần con số để định giá.

Ở đầu bên kia của dải phổ, các nội dung biểu diễn truyền thống gần như không có cơ sở dữ liệu tương đương. Không có bảng thống kê nào theo dõi một võ sinh biểu diễn bài quyền qua từng mùa giải. Không có chỉ số nào đo độ ổn định của thang điểm giám khảo. Không có thị trường nào cần những con số ấy, và vì thế chúng không tồn tại.

Nói cách khác: một võ sĩ được ghi chép nhiều hay ít không phụ thuộc vào việc người ấy giỏi tới đâu, mà phụ thuộc vào việc có ai đó kiếm được tiền từ việc đo lường người ấy hay không. Đây là một trong những méo mó lớn nhất của toàn bộ hệ thống ghi nhận thành tích thể thao, và nó giải thích vì sao một nhà vô địch quyền anh nhỏ tuổi ở một tỉnh của Việt Nam có thể có ít hồ sơ hơn một võ sĩ nghiệp dư ở giải đấu nhỏ tại Nhật Bản, dù trình độ tương đương.

Kho lưu trữ đang mục theo đúng nghĩa đen

Trong một lần về thăm một trung tâm huấn luyện ở miền Bắc Việt Nam, tôi được một người thầy dẫn vào phòng lưu trữ. Đó là một căn phòng nhỏ, nóng, có một tủ đựng gần hai chục băng đĩa cũ ghi lại các giải đấu trong khoảng mười lăm năm. Nhiều đĩa đã bắt đầu bong lớp phản quang. Không có bản sao nào khác. Người thầy nói với tôi rằng ông dự định sẽ chuyển chúng vào ổ cứng, nhưng chưa có thời gian, và máy tính ở trung tâm thì đã hỏng từ hai năm trước.

Tôi kể câu chuyện này không phải để khơi gợi cảm xúc. Tôi kể để chỉ ra rằng tình trạng mất dữ liệu trong võ thuật không trừu tượng. Nó diễn ra thành từng sự kiện cụ thể, có ngày tháng, có nhiệt độ phòng, có những túi hút ẩm không ai thay.

Ở Nhật Bản, tôi thấy vấn đề tương tự nhưng ở dạng khác: các băng ghi hình định dạng cũ nằm trong kho của các đài truyền hình và câu lạc bộ, định dạng đọc được ngày càng ít thiết bị hỗ trợ. Một số chương trình tôi từng muốn trích dẫn để phân tích đã không còn cách nào phát lại. Chúng vẫn tồn tại về mặt vật lý, nhưng đã chết về mặt chức năng.

Khi tôi nói rằng hồ sơ võ thuật đang bị xóa khỏi lịch sử, tôi không nói theo nghĩa ẩn dụ.

Việt Nam: dữ liệu sống trong ký ức của thầy

Có một khác biệt văn hóa mà tôi luôn cẩn thận khi nhắc tới, bởi nó rất dễ bị biến thành một câu sáo rỗng về phương Đông.

Ở Việt Nam, rất nhiều tri thức võ thuật chưa bao giờ được ghi lại dưới dạng văn bản có hệ thống. Nó được truyền qua quan sát, qua sửa tay từng buổi tập, qua việc học trò đi theo thầy mười năm rồi tiếp quản phòng tập với hành trang là ký ức. Điều này tạo ra một nghịch lý thực tế: chất lượng huấn luyện có thể rất cao trong khi khả năng kiểm chứng gần như bằng không.

Một võ sư trẻ ở Nhật Bản được đào tạo trong hệ thống có giáo trình, có kỳ thi thăng cấp, có hồ sơ năng lực. Một võ sư trẻ ở Việt Nam được đào tạo trong hệ thống mà uy tín phụ thuộc vào việc thầy của anh ta là ai, và sau đó phụ thuộc vào kết quả thi đấu của học trò anh ta. Dữ liệu về năng lực tồn tại, nhưng nó tồn tại dưới dạng quan hệ, không dưới dạng tệp tin.

Tôi tin dữ liệu, nhưng tôi viết về những gì dữ liệu không thể đo. Và một trong những thứ dữ liệu không thể đo là toàn bộ loại tri thức đang sống trong cơ thể của những người thầy. Ngày họ dừng lại, chúng ta mất nhiều hơn một nhân chứng. Chúng ta mất một cơ sở dữ liệu chưa từng được sao lưu.

Cái cớ của sự thiếu dữ liệu

Đến đây, tôi phải nói điều mà nhiều đồng nghiệp sẽ không thích nghe.

Sự thiếu dữ liệu trong võ thuật không hoàn toàn là một bi kịch. Nó cũng là một sự thoải mái.

Một ngành có đầy đủ dữ liệu buộc phải đối diện với những con số làm tổn thương chính huyền thoại mà ngành ấy đã bán. Khi một tay đấm nổi tiếng có tỉ lệ trúng đích thấp hơn một võ sĩ vô danh ở hạng dưới ba bậc, bảng thống kê buộc ai đó phải giải thích. Khi một câu lạc bộ vô địch có chỉ số hiệu suất thấp hơn nhóm giữa bảng, con số ấy không tự biến mất. Nó nằm đó, chờ bị phản bác, và chính sự chờ đợi ấy là một dạng kỷ luật.

Võ thuật không có kỷ luật ấy. Và vì không có, nó được phép kể những câu chuyện không thể bị chứng minh sai.

Có một ví dụ phản chứng đáng suy nghĩ. Taekwondo là một trong những môn võ có hạ tầng dữ liệu tốt nhất: thiết bị chấm điểm điện tử, cảm biến trong giáp, video xem lại, hệ thống xếp hạng quốc tế liên tục cập nhật. Nếu thiếu dữ liệu là nguyên nhân duy nhất khiến chất lượng phân tích kém, thì taekwondo phải có nền phân tích tốt nhất trong gia đình võ thuật. Thực tế không phải vậy. Phần lớn nội dung về taekwondo trên truyền thông vẫn dừng ở mức tường thuật kết quả và tán dương tinh thần.

Điều này chứng minh một điều khó chịu: dữ liệu không phải nút thắt duy nhất. Nút thắt còn lại là ý chí công bố những con số không có lợi cho câu chuyện đã được viết sẵn từ trước.

Phá vỡ quy ước không cần tiếng nói to, cần bằng chứng đủ nặng. Nhưng bằng chứng nặng thì phải được phép tồn tại trước đã. Trong võ thuật, chúng ta thường xuyên ở trong tình trạng tiêu diệt bằng chứng trước khi kịp tranh luận về nó.

Tôi cũng phải tự cảnh giác với chính mình ở điểm này. Người viết yêu nghịch lý có xu hướng biến mọi khoảng trống thành một âm mưu, mọi thiếu sót thành một che giấu. Không phải vậy. Phần lớn khoảng trống dữ liệu trong võ thuật không che giấu bí mật gì ghê gớm. Chúng chỉ là kết quả của những con người mệt mỏi, thiếu ngân sách, và một hệ thống không ai có trách nhiệm đứng ra lưu trữ. Nhưng chính vì phần lớn là vô tình, hậu quả của chúng lại kéo dài lâu hơn bất kỳ âm mưu có chủ đích nào.

Năm ô cần được điền

Sau nhiều năm làm việc với sổ tay, băng đĩa, hồ sơ giấy và các tệp tin chắp vá, tôi rút ra một đề xuất tối giản. Không cần một liên đoàn thế giới thống nhất. Không cần một hệ thống dữ liệu trị giá hàng trăm triệu đô la. Chỉ cần năm trường thông tin được ghi lại cho mọi trận đấu võ thuật, ở mọi cấp độ, kể cả cấp tỉnh.

Thứ nhất là bộ luật kèm phiên bản áp dụng cho trận đấu cụ thể, ghi rõ số hiệp, thời lượng mỗi hiệp, và quy định về hiệp phụ.

Thứ hai là cân nặng chính thức kèm thời điểm cân, và nếu có thể, cân nặng vào giờ thi đấu.

Thứ ba là hệ thống chấm điểm được sử dụng, phân biệt rõ giữa thiết bị điện tử và hội đồng giám khảo, kèm số lượng người chấm.

Thứ tư là danh sách trọng tài và giám khảo của trận, vì dữ liệu phán quyết chỉ có nghĩa khi biết người đưa ra phán quyết.

Thứ năm là tư liệu hình ảnh không cắt kèm mã thời gian.

Năm trường này không giải quyết mọi vấn đề. Chúng không đo được nhịp thở ở ba mươi giây cuối, không đo được nỗi sợ trước khi bước lên sàn, không đo được khoảnh khắc một võ sĩ hiểu rằng mình đã thua trước khi trọng tài tuyên bố. Nhưng chúng tạo ra một sàn cứng để đứng lên, và trên sàn cứng ấy, mọi phân tích sau này đều có thể bị phản bác, nghĩa là có thể được cải thiện.

Người hâm mộ nhớ tỉ số, tôi nhớ biểu cảm của người thua ở giây cuối cùng. Nhưng để viết về biểu cảm ấy một cách trung thực, tôi cần biết chính xác mình đang viết về trận đấu nào, theo luật nào, với bộ dụng cụ đo nào, trong tay những trọng tài nào. Không có những thứ đó, cảm xúc chỉ còn là suy diễn được trang điểm bằng văn học.

Điều tôi muốn để lại trong tệp trống

Tôi vẫn giữ tệp tài liệu trống ấy trên bàn. Tôi không xóa nó, và cũng không điền bừa vào nó.

Trong một thập kỷ tới, có thể ngành võ thuật sẽ không có liên đoàn thống nhất, không có cơ sở dữ liệu mở, không có chỉ số nào được mọi bên công nhận. Có thể chúng ta sẽ vẫn viết về các trận đấu bằng ấn tượng, bằng ký ức của thầy, bằng lời kể của người từng đứng trong sàn. Nhưng mỗi lần ai đó chịu ngồi lại ghi thêm một trường dữ liệu — một ngày cân, một phiên bản luật, một mã thời gian — thì cái hố ấy nhỏ đi một chút.

Tôi tin rằng sự tử tế của một ngành không nằm ở những gì nó tôn vinh, mà ở những gì nó chịu ghi lại. Một ngành chịu ghi lại những con số bất lợi cho câu chuyện đẹp của chính mình là một ngành đủ tự tin để tồn tại lâu dài.

Nếu mười năm nữa có ai đó mở lại tệp này, tôi mong họ tìm thấy ít nhất năm ô đã được điền. Phần còn lại của trận đấu, tôi tin họ sẽ tự viết lấy.