5 e5! — nước đi Sarana dùng ở Olympiad và vũ khí Sveshnikov để lại cho các kỳ thủ phong trào

Bàn cờ nằm ở dãy thứ ba tính từ ngoài vào, ván đấu mới qua nước thứ năm. Trắng bỏ qua quân tốt đã mất ở d4 và đẩy 5 e5!. Đó là nước đi dùng vật chất để mua không gian. Quân mã đen trên f6 bị đá khỏi vị trí, trung tâm bàn cờ mở ra, và hai quân tượng Trắng bỗng nhiên nhìn thấy những đường chéo dài hun hút phía trước.

Điều khiến ván cờ ấy còn được nhắc lại nhiều năm sau nằm ở một chuyện khác. Một quân vua Trắng rời khỏi góc, bước ra giữa bàn cờ, và trở thành một phần của cuộc tấn công.

Trong phần lớn các ván đấu, vua chỉ rời g1 khi trung cuộc đã tàn hoặc khi mọi thứ đang sụp đổ dưới tay. Một quân vua đi dạo giữa bàn cờ trong lúc hai bên còn nguyên quân thường là dấu hiệu của hoảng loạn. Nhưng còn một trường hợp khác: người ta tính toán rằng trung tâm đã bị khống chế đủ chặt để quân vua không thể bị chạm tới, và quân vua trở thành một quân dự bị đắt giá. Theo cách mà các tài liệu lý thuyết ghi lại về ván đấu của Aleksei Sarana tại Olympiad, trường hợp thứ hai mới là trường hợp đúng.

Ngày ấy tôi ngồi trên khán đài, không hề biết mình sẽ kể lại ván cờ ấy bằng lời.

Thế cờ sau nước thứ năm có hai con đường dẫn tới, và đây là chi tiết thực hành quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Người chơi có thể vào bằng Ván Ý: 1 e4 e5 2 Nf3 Nc6 3 Bc4 Nf6 4 d4 exd4 5 e5!. Cũng có thể vào bằng Ván Scotland: 1 e4 e5 2 Nf3 Nc6 3 d4 exd4 4 Bc4 Nf6 5 e5!. Hai trật tự nước đi khác nhau, cùng một thế cờ.

Sự trùng lặp ấy mang ý nghĩa rất cụ thể với người chơi phong trào. Một kỳ thủ chỉ cần học một thế cờ, nhưng có thể tiếp cận nó từ hai hướng tùy theo cách đối phương trình bày. Nếu đối phương chọn Ván Scotland, Trắng không nhất thiết phải ăn lại ở d4 bằng quân mã; Trắng có thể đẩy tốt lên e5 và chuyển thẳng sang thế cờ này. Đối phương tưởng mình đang chơi một ván Scotland bình thường, rồi ba nước sau nhận ra mình đã bước vào một căn phòng khác.

Ván Ý với 3...Nf6 và 4 d4 từng bị xếp vào nhóm khai cuộc ồn ào nhưng không sâu. Các nhánh 4 c3 và 4 d3 được xem là lựa chọn nền tảng, chậm rãi, an toàn, phù hợp với người mới bắt đầu. Nhánh 4 d4 exd4 5 e5! thuộc về một gia đình khác hẳn về bản chất. Trắng chấp nhận bỏ một quân tốt trong chốc lát, chấp nhận để trung tâm mở, để đổi lấy hai thứ: không gian và thế chủ động. Đó là kiểu tư duy đặc trưng của trường phái cờ hiện đại — chơi vì thế chủ động trước, tính toán vật chất sau.

Cần nói thẳng một điều mà nhiều bài hướng dẫn bỏ qua: thế cờ này không mới. Nó có phả hệ dài. Evgeny Sveshnikov từng chơi nó thường xuyên và đạt kết quả tốt trong nhiều giai đoạn sự nghiệp. Những gì đang được truyền lại cho các kỳ thủ phong trào hôm nay là một hệ thống đã được kiểm chứng qua nhiều thập niên, không phải một phát hiện mới vừa xuất hiện từ máy tính.

Với người chơi cờ ở Việt Nam, giá trị thực dụng của nó nằm ở chỗ khác. Các giải phong trào, các giải đồng đội, các cuộc đấu tính Elo quốc gia phần lớn diễn ra giữa những người chơi nghiệp dư có trình độ tương đương nhau. Ở nhóm này, một thế cờ buộc đối phương phải nhớ chính xác ba nhánh khác nhau tạo ra lợi thế lớn hơn nhiều so với một thế cờ đúng về mặt lý thuyết nhưng ai cũng thuộc. Bàn cờ không thưởng cho người chơi nước đi hay nhất. Bàn cờ thưởng cho người chơi nước đi gây khó nhất cho người đối diện trong điều kiện cụ thể của ván đấu hôm đó.

Khi không còn tiếng hò reo từ khán đài, tôi mới nghe được nhịp thở thật sự của ván cờ. Và nhịp thở ấy, ở nhánh khai cuộc này, bắt đầu từ nước thứ năm.

Đen có ba cách trả lời chính, và mỗi cách mở ra một thế cờ khác nhau về bản chất chứ không chỉ khác nhau về hình dáng.

Nhánh thứ nhất là 5...d5. Đây là nhánh đúng sách nhất. Đen phản công trực diện vào trung tâm, không chấp nhận để Trắng tự do xây dựng thế trận. Sau đó Trắng thường đưa tượng lên b5 để ghim quân mã c6, rồi ăn lại quân tốt ở d4 bằng quân mã. Cấu trúc cuối cùng là kiểu cấu trúc mà hai bên có thể nhìn thấy trước từ nước thứ mười: Trắng có quân tốt e5 án ngữ, có trung tâm vững, đổi lại là một quân tốt bị cô lập trên cánh hậu và hai quân tượng bị chia cắt khỏi nhau. Đen có cặp tượng mạnh và một chuỗi tốt dài chưa bị tổn thương. Không bên nào thắng ngay ở khai cuộc. Ván đấu chuyển sang câu hỏi trung cuộc quen thuộc: quân tốt e5 của Trắng là sức mạnh hay là gánh nặng? Câu trả lời phụ thuộc vào việc Trắng có giữ được quân mã đủ lâu để bảo vệ nó hay không.

Nhánh thứ hai là 5...Ne4. Quân mã nhảy vào trung tâm, đứng ở ô e4 và đe dọa đồng thời hai ô d2 và f2. Nhìn qua thì đây có vẻ là nước mạnh nhất mà Đen có thể chơi, vì nó chiếm đúng ô trung tâm mà Trắng vừa bỏ ra để chiếm không gian. Nhưng chính cấu trúc mà Trắng tạo ra lại làm hại quân mã ấy. Trung tâm mở có nghĩa là không có quân nào bảo vệ nó một cách ổn định. Trắng có thể đưa tượng lên d5 để tấn công, hoặc đưa hậu lên e2 để phong tỏa ô e4, buộc quân mã phải chọn giữa việc bị đổi hoặc phải rút lui mất nhịp. Trong những ván cờ thực tế mà tôi từng theo dõi, quân mã ở e4 thường sống được bảy đến mười nước rồi bị trục xuất, và cái giá phải trả là thời gian — thứ tài sản không thể lấy lại ở khai cuộc.

Nhánh thứ ba là 5...Ng4 — nhánh thú vị nhất, cũng là nhánh chứa nhiều bẫy nhất. Quân mã nhảy lên g4, vừa tấn công quân tốt e5, vừa để mắt tới ô h2, vừa gây sức ép lên f2. Đây là nước đi mà một kỳ thủ phong trào cầm quân Đen rất dễ chọn, vì nó trông hung hãn và có vẻ giành được thế. Và đây cũng là nước đi mà cấu trúc của Trắng đã chuẩn bị để trừng phạt.

Điểm mấu chốt nằm ở ô f7. Khi quân mã rời khỏi f6, quân hậu đen ở d8 không còn che chắn cho f7 theo cùng một cách, và quân vua đen ở e8 trở nên phơi mình trước những đòn chiến thuật trên đường chéo a2-g8. Trắng có thể cân nhắc đòn hy sinh tượng ở f7 để lôi vua đen ra khỏi nơi trú ẩn, rồi dùng quân mã nhảy vào g5 tạo thế đôi. Nếu Đen phản ứng máy móc và ăn quân hiến, vua đen bị kéo lên giữa bàn cờ trong lúc mọi quân còn nguyên vẹn — và đó là thế cờ mà không ai muốn có. Nếu Đen chơi chính xác, đưa vua lên e7 thay vì ăn quân, thì đòn tấn công bị chặn lại, Trắng đã mất một quân tượng mà chưa thu được gì, và toàn bộ ý tưởng đảo chiều theo hướng ngược lại.

Đây là điểm quan trọng nhất của cả hệ thống: giá trị của 5 e5! không nằm ở bản thân nước đi, mà nằm ở việc nó buộc đối phương phải ra một quyết định đúng trong điều kiện thông tin không đầy đủ.

Bây giờ trở lại câu chuyện quân vua Trắng đi bộ. Trong những thế cờ kiểu này, trung tâm mở ra theo một cách rất đặc biệt: nó mở cho quân tượng và quân mã, nhưng nó không mở đường cho quân tốt phá. Trắng đã đẩy e5, quân tốt d4 đã biến mất, nghĩa là không còn cặp tốt nào ở trung tâm để đối phương dùng làm bàn đạp. Khi trung tâm không còn khả năng bị phá vỡ bằng tốt, quân vua rời khỏi g1 có thể đi sang f1, sang e2, thậm chí tiến tới d3 mà không gặp nguy hiểm tức thời. Quân vua trở thành một quân dự bị có giá trị thật: nó bảo vệ được các quân ở hàng thứ hai, nó theo kịp một quân tốt đang tiến lên, và trong một số ván cờ nó là quân duy nhất còn đủ linh hoạt để giữ thế cân bằng ở trung tâm.

Ở bàn cờ, tôi không nhìn vào bảng điểm trước mắt; tôi nhìn cách người ta giữ bình tĩnh khi đồng hồ đã cạn một nửa. Kiểu tư duy đẩy vua lên mà tôi vừa mô tả giống với cách một đội bóng chấp nhận dâng cao hàng phòng ngự để chiếm tuyến giữa: bạn đặt nhiều người vào nơi có nhiều không gian nhất, và bạn chấp nhận rằng nếu đối phương vượt qua được tuyến đầu, hậu quả sẽ rất nghiêm trọng. Cái giá của việc đẩy vua lên là có thật. Ở một thế cờ mở, một quân vua đi bộ có thể bị biến thành mục tiêu chỉ trong ba nước bất cẩn.

Và đây là chỗ tôi phải nói rõ về chất lượng của bằng chứng đang có trong tay. Những tài liệu phân tích kỹ thuật về nhánh khai cuộc này không kèm theo tỷ lệ khớp với máy, không có chỉ số sai số tích lũy trung bình mỗi nước, không có tỷ lệ thắng thua trích từ cơ sở dữ liệu. Những gì chúng ta có là ba nhánh phản ứng chính của Đen, một cái tên gắn với việc sử dụng thường xuyên — Sveshnikov — và một cái tên gắn với một ván đấu đẹp ở Olympiad — Sarana. Không có bảng điểm, không có hệ số trình độ của đối thủ, không có một con số phần trăm nào.

Điều đó có nghĩa là tuyên bố trung tâm của cả hệ thống — rằng Đen khó có thể cân bằng thế cờ một cách đơn giản — thuộc loại tuyên bố thực hành, không thuộc loại phán quyết của máy. Nó dựa trên độ khó của việc ra quyết định trước bàn cờ khi đồng hồ đang chạy, chứ không dựa trên một đánh giá thế cờ đã được xác minh. Một tuyên bố thực hành có giá trị thực hành. Nó không có giá trị chứng minh.

Đó cũng là lý do việc phân biệt giữa một khai cuộc mạnh và một khai cuộc gây khó lại quan trọng đến thế. Nhánh 5 e5! thuộc nhóm thứ hai. Nó gây khó trước hết cho người chưa từng gặp nó.

Ở cấp độ câu lạc bộ, khối lượng cần nhớ không lớn. Ba nhánh chính, vài ý tưởng chiến thuật ở mỗi nhánh, và một nguyên tắc chung về việc giữ trung tâm ổn định trước khi nghĩ đến chuyện tấn công. Đó là lý do các tài liệu hướng dẫn thường xếp nó vào nhóm phù hợp với kỳ thủ phong trào. Nhưng cần nhìn thẳng vào chữ bẫy trong mô tả ấy. Bẫy trong cờ vua là một dạng tài sản có điều kiện: nó sinh lời khi đối phương chưa biết, và nó biến thành món nợ khi đối phương đã biết. Một kỳ thủ xây dựng toàn bộ khai cuộc quanh những cái bẫy sẽ có tỷ lệ thắng rất cao trước nhóm người chơi yếu hơn và tỷ lệ thua rất đau trước nhóm người chơi đã chuẩn bị.

Nhìn theo cách khác, giá trị thật của nhánh này nằm ở loại thế cờ mà nó tạo ra, chứ không nằm ở những đòn chiến thuật cụ thể. Trắng có được một trung tâm chắc, hai cánh mở cho tượng, một ô tiền đồn ở e5, và một ván cờ mà kế hoạch trung cuộc tương đối rõ ràng: đẩy tốt cánh hậu, mở cột, đưa xe vào hàng thứ bảy. Đó là kiểu kế hoạch mà một kỳ thủ nghiệp dư có thể học trong một buổi tối và áp dụng trong nhiều năm.

Còn với Đen, hệ thống này đặt ra một bài toán về nhịp độ. Đen phải chọn nhánh trước khi biết Trắng sẽ chơi gì ở trung cuộc. Ba nhánh dẫn tới ba loại ván cờ gần như không liên quan gì đến nhau: một ván cờ cấu trúc với 5...d5, một ván cờ không gian với 5...Ne4, và một ván cờ chiến thuật với 5...Ng4. Chuẩn bị cho cả ba là một khoản đầu tư đáng kể về thời gian, và khoản đầu tư ấy chỉ dùng để đối phó với một nhánh khai cuộc mà đối phương có thể chỉ chơi một lần trong cả giải.

Góc nhìn ngược chiều nằm ở đây: mô tả một khai cuộc là dễ học nhưng nhiều bẫy là một cách nói tránh đi sự thật rằng bẫy là công cụ hai lưỡi. Một khai cuộc mà sức mạnh phụ thuộc vào việc đối phương không biết là một khai cuộc có sức mạnh giảm dần theo thời gian. Càng nhiều người chơi nó ở các giải phong trào, càng nhiều người biết cách chống lại nó, và giá trị của nó càng nhanh chóng chuyển từ phía người tấn công sang phía người phòng thủ.

Có một rủi ro thứ hai ít được nói tới. Trong các ván cờ kiểm soát thời gian nhanh hoặc các ván cờ chớp, lợi thế thuộc về bên đã từng nhìn thấy thế cờ. Ở những nhánh sắc bén, người biết trước thế cờ tiết kiệm được mười lăm phút suy nghĩ, và mười lăm phút ấy quyết định kết quả ván đấu. Nhánh 5 e5! nằm trong nhóm đó. Trong một ván cờ tiêu chuẩn, một kỳ thủ phong trào có thể ngồi tính và tìm ra nước đúng. Trong một ván cờ nhanh, người đã thuộc sách thắng.

Rủi ro thứ ba thuộc về phía Trắng. Quân tốt e5 là một quân tốt mạnh, nhưng nó cũng là một quân tốt có thể bị bao vây. Nếu Trắng đẩy cánh hậu quá nhanh, nếu Trắng rời mắt khỏi trung tâm trong ba bốn nước, quân tốt ở e5 biến thành một mục tiêu bị khai thác từ cả hai phía. Trắng cũng phải xử lý quân vua. Một quân vua đi bộ là hình ảnh đẹp trong các bài phân tích, và là tình huống khó chịu trước bàn cờ khi đồng hồ chỉ còn ba phút.

Có một chi tiết nữa cần nhìn thẳng. Việc lấy tên một nhân vật nổi tiếng — Sveshnikov — và một ván đấu đẹp ở Olympiad để giới thiệu một nhánh khai cuộc vốn đã có phả hệ dài không tạo ra thông tin lý thuyết mới. Nó tạo ra một cách kể chuyện mới cho thông tin cũ. Đó là một việc làm hữu ích, vì những thế cờ hay thường bị chôn vùi dưới đống ký hiệu, và việc đưa chúng trở lại với người chơi phong trào là công việc có giá trị. Nhưng nếu người đọc bước ra khỏi bài hướng dẫn với cảm giác vừa được tiếp cận một phát hiện lý thuyết mới, thì họ đã được cho nhiều hơn những gì thực sự có.

Khoảng trống dữ liệu cũng cần được gọi bằng tên. Không có tỷ lệ thắng, không có số ván mẫu, không có hệ số trình độ của đối thủ, không có đánh giá của máy. Một tuyên bố về độ khó của việc cân bằng thế cờ, được đưa ra mà không kèm mẫu thống kê, có thể đúng, nhưng nó chưa được chứng minh. Trong cờ vua, khoảng cách giữa có vẻ đúng và đã được chứng minh là khoảng cách giữa một lời khuyên tập luyện và một cơ sở dữ liệu.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các ván đấu khai cuộc mở suốt gần ba thập niên, tôi thấy nhánh này có một đặc điểm chung với rất nhiều hệ thống sắc bén khác: nó không dạy người chơi cách thắng, nó dạy người chơi cách chịu đựng sự bất định. Ba nhánh phản ứng của Đen không phải ba câu đố cần giải, mà là ba kiểu áp lực cần chịu. Và kỳ thủ nào chịu được áp lực ấy lâu hơn trong giai đoạn đầu của ván cờ thường là người bước vào trung cuộc với thế cờ tốt hơn.

Điều đáng nói nhất về câu chuyện này nằm ở dòng chảy giữa các thế hệ. Một kỳ thủ thuộc lớp trước dùng nhánh khai cuộc này suốt nhiều năm và đạt kết quả tốt. Nhiều thập niên sau, một kỳ thủ trẻ dùng chính nhánh ấy trong một ván cờ ở Olympiad, để lại một hình ảnh khiến người ta phải nhớ. Rồi từ ván cờ ấy, ý tưởng chảy xuống hàng ngũ những người chơi phong trào ở các câu lạc bộ, những người sẽ dùng nó trong những giải đấu không có ai quay phim, không có ai bình luận, không có ai ghi lại kết quả.

Chiến thuật cũng giống con người: phải biết mình là ai trước khi muốn thành người khác. Nhánh 5 e5! biết chính xác nó muốn gì: không gian, thế chủ động, và một đối thủ phải quyết định trong lúc chưa đủ thông tin. Ai chơi nó chỉ để tìm những cái bẫy sẽ sớm nhận ra mình đang cầm một con dao không có chuôi. Ai học nó như một loại thế cờ sẽ có trong tay một cánh cửa mở sang hàng trăm ván cờ trung cuộc cùng một dạng.

Và có lẽ trong vài năm tới, ở một giải đồng đội nào đó tại Việt Nam, một kỳ thủ trẻ sẽ đẩy quân tốt lên e5 ở nước thứ năm, đứng dậy đi một vòng quanh phòng thi đấu, rồi quay về bàn cờ và nhận ra đối phương đã suy nghĩ suốt hai mươi phút. Quân vua của cậu ấy vẫn còn ở g1. Chưa cần đi bộ. Chưa cần đến lúc đó.