Khi Xuân Son Vắng Mặt, Tuyển Việt Nam Đánh Mất Cả Một Cấu Trúc Tấn Công

Phòng thay đồ vắng lặng hôm ấy vẫn còn vương mùi cỏ và nước mắt của ai đó. Tôi đứng ngoài hành lang, nhìn từng cầu thủ tuyển Việt Nam lặng lẽ bước qua sau tiếng còi mãn cuộc, không ai buồn nói với ai một câu. Trên khán đài, tiếng hát cổ động vẫn chưa dứt, nhưng bên trong cánh cửa kia là một thứ im lặng khác hẳn — thứ im lặng của người vừa hiểu ra rằng mình đã đánh mất một thứ quan trọng hơn cả ba điểm.

Tỷ số 0-2 trước Thái Lan không khiến tôi sốc. Cái khiến tôi trăn trở suốt nhiều ngày là cách nó diễn ra: tuyển Việt Nam cầm bóng nhiều hơn, chuyền nhiều hơn, nhưng những cơ hội lại chỉ đến từ những cú sút xa. Đó là dấu hiệu quen thuộc của một đội bóng đang kiểm soát bóng mà không kiểm soát được trận đấu. Và phía sau dấu hiệu ấy, tôi nhìn thấy một vấn đề lớn hơn nhiều so với việc thiếu một tiền đạo.

Ở tuổi 65, tôi đã ngồi trên khán đài qua quá nhiều mùa bóng để biết rằng một trận thua chưa bao giờ chỉ có một nguyên nhân. Chuyên gia Đoàn Minh Xương, trong bài trả lời báo Tuổi Trẻ, đã chỉ ra điều mà nhiều người hâm mộ cảm nhận nhưng chưa gọi được thành tên: không có Xuân Son, hàng công tuyển Việt Nam yếu đi thấy rõ. Ông nói đúng. Nhưng cái "yếu đi thấy rõ" ấy, nếu chỉ dừng ở việc thiếu một cái tên, thì chúng ta đã bỏ qua phần quan trọng nhất của câu chuyện.

Trận đấu diễn ra trong khuôn khổ vòng bảng một giải đấu khu vực, nơi tuyển Việt Nam được đánh giá là ứng viên hàng đầu. Thái Lan — đối thủ truyền kiếp, người bạn lớn của bóng đá Đông Nam Á — bước vào trận với một kế hoạch rõ ràng. Họ không cố gắng áp đặt thế trận. Họ để tuyển Việt Nam cầm bóng, lùi sâu thành một khối phòng ngự chặt, rồi chờ đợi.

Sarach Yooyen mở tỷ số bằng một cú sút xa — một khoảnh khắc mang tính biến động cao, thứ mà giới phân tích gọi là "khoảnh khắc không thể lặp lại". Sau đó, Thái Lan càng lùi sâu hơn, nhường thế trận cho tuyển Việt Nam, và chờ đợi những đường phản công. Chanathip Songkrasin, được xếp đá như một "số 9 ảo", lùi xuống giữa sân để kéo giãn hàng thủ Việt Nam. Đó là một nước cờ tinh tế. Với một hàng tiền vệ dày hơn, Thái Lan có thể thay người thoải mái mà không mất chất lượng. Còn tuyển Việt Nam, ở phía đối diện, lại phải xoay xở với một đội hình không đầy đủ.

Điều mà tôi muốn độc giả nhìn kỹ hơn: Xuân Son không chỉ là một chân sút. Cậu ấy là một chức năng của hệ thống. Khi có Xuân Son, tuyển Việt Nam có một điểm tựa để đưa bóng lên — một người biết che bóng, biết tự tạo khoảng trống, biết chiếm vị trí và làm khổ các trung vệ đối phương. Mất đi chức năng ấy, cả chuỗi tấn công bị kéo sụp, chứ không chỉ là mất đi khả năng dứt điểm.

Sự phụ thuộc vào Xuân Son không phải là sự phụ thuộc vào một cá nhân, mà là sự phụ thuộc vào một cấu trúc — và một cấu trúc thì không thể thay thế bằng cách đơn giản là đưa người khác vào vị trí ấy. Đinh Bắc, một tiền đạo trẻ, bị đặt vào vai trò của một trung phong mục tiêu — một mẫu cầu thủ hoàn toàn khác với cậu ấy. Kết quả là cậu ấy bị đánh giá là "không làm được gì", trong khi thực tế, cậu ấy bị đặt vào một vai diễn không dành cho mình.

Nhìn vào cách tuyển Việt Nam chuyển từ sơ đồ 3-4-3 sang 3-5-2, tôi thấy rõ hơn điều đó. Cao Quang Vinh, một hậu vệ biên, được đẩy vào đá tiền vệ trung tâm. Đó không phải một lựa chọn chiến thuật táo bạo — đó là dấu hiệu của một hàng tiền vệ mỏng đến mức tuyệt vọng. Khi bạn phải kéo một hậu vệ biên vào giữa sân để bù đắp, bạn đang nói với cả thế giới rằng bạn không còn ai khác.

Hiệp hai, khi Hải Long và Hoàng Đức vào sân, tuyển Việt Nam chơi gắn kết hơn. Hoàng Đức, vừa trở lại sau chấn thương, đã chiến đấu hết mình. Các cầu thủ đã cố gắng rất nhiều. Nhưng sự gắn kết ấy không thể tạo ra một mũi nhọn. Một bàn thắng của tuyển Việt Nam bị VAR từ chối vì lỗi việt vị — một khoảnh khắc mang tính nhị phân, hoặc có hoặc không, không thể lặp lại. Và khi bạn phải trông chờ vào những khoảnh khắc như thế, bạn đã đánh mất thế chủ động thật sự.

Điều trớ trêu nhất, theo tôi, nằm ở chỗ này: tuyển Việt Nam vốn mạnh nhất khi chơi phòng ngự phản công. Chuyên gia Đoàn Minh Xương cũng nhắc lại điều ấy. Nhưng khi bị dẫn bàn, tuyển Việt Nam buộc phải dâng lên tìm bàn gỡ — và chính thế trận ấy đã tước đi vũ khí mạnh nhất của họ. Thái Lan hiểu điều đó. Họ chấp nhận lùi sâu, nhường bóng, để rồi đánh vào khoảng trống phía sau lưng một hàng thủ đang buộc phải dâng cao.

Trong một thế trận như vậy, khả năng kiểm soát bóng trở thành một con dao hai lưỡi. Cầm bóng nhiều mà không xuyên phá được khối phòng ngự thấp thì cái cầm bóng ấy chỉ đốt thời gian và đốt thể lực. Những cú sút xa của tuyển Việt Nam không phải là lựa chọn — chúng là hệ quả. Khi tuyến giữa không có người đủ khả năng tung ra đường chuyền xuyên tuyến, khi tuyến trên không có người đủ sức giữ bóng quay lưng với khung thành, thì giải pháp cuối cùng còn lại luôn là bắn từ ngoài vòng cấm. Thái Lan hiểu điều đó, và họ để cho tuyển Việt Nam làm đúng những gì họ muốn: sút từ xa, nơi xác suất thành bàn thấp nhất.

Và đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn, vì tôi sợ rằng câu chuyện "thiếu Xuân Son" đang trở thành một lời giải thích quá tiện lợi.

Khi truyền thông mới ồn ào gõ cửa, tôi vẫn nghe thấy tiếng trống cũ từ khán đài. Tiếng trống ấy không nói với tôi về một cầu thủ vắng mặt. Nó nói với tôi về một đội bóng đã bước vào một giải đấu lớn với quá nhiều vấn đề: đội hình không đầy đủ, nhiều cầu thủ không có thể trạng tốt nhất, và một hàng tiền vệ mỏng đến mức phải vá tạm bằng một hậu vệ biên. Những điều đó không phải là tai nạn. Chúng là kết quả của một quá trình chuẩn bị.

Tôi hiểu vì sao người ta muốn đổ lỗi cho sự vắng mặt của Xuân Son. Nó dễ chịu hơn. Nó cho phép chúng ta tin rằng nếu cậu ấy có mặt, mọi thứ đã khác. Nhưng sự thật là một đội bóng lớn không thể xây dựng số phận của mình trên đôi chân của một con người. Một ứng viên vô địch phải có phương án dự phòng khi mất đi trung phong của mình. Việc tuyển Việt Nam không có phương án ấy là một vấn đề về thiết kế đội hình, không chỉ là một vấn đề về nhân sự.

Tôi từng chứng kiến quá nhiều mùa bóng trôi qua để tin vào những lời giải thích đơn giản. Khi một đội thua, người ta thường tìm một cái tên để đổ lỗi — hoặc một cái tên vắng mặt để thương tiếc. Nhưng phòng thay đồ vắng lặng sau trận đấu không chỉ thiếu một cầu thủ. Nó thiếu một kế hoạch.

Áp lực đang dồn lên huấn luyện viên Kim Sang Sik. Đó là điều dễ hiểu trong bóng đá. Nhưng nếu chúng ta chỉ nhìn vào ông ấy, chúng ta sẽ bỏ qua câu hỏi lớn hơn: vì sao tuyển Việt Nam lại bước vào một giải đấu quan trọng với một đội hình chắp vá đến vậy? Vì sao một hàng tiền vệ — tuyến được coi là xương sống của bóng đá hiện đại — lại mỏng đến mức phải kéo hậu vệ biên vào giữa? Đó là những câu hỏi về hệ thống, về công tác chuẩn bị, về cách quản lý tải trọng và thể lực của cầu thủ.

Isco dạy tôi rằng một cái tên không chỉ là âm tiết, mà là cả một con người. Xuân Son, với tư cách một con người, đã trở thành trung tâm của câu chuyện này. Nhưng đằng sau cậu ấy, tôi thấy những con người khác: Đinh Bắc, một cầu thủ trẻ bị đặt sai vai trò rồi bị chỉ trích; Hoàng Đức, vừa trở lại sau chấn thương đã phải gánh vác; Cao Quang Vinh, một hậu vệ biên bị đẩy vào giữa sân. Họ là những người trả giá cho một cấu trúc thiếu chiều sâu. Và tôi tự hỏi, liệu có công bằng không khi câu chuyện của một trận thua lại chỉ xoay quanh một người không có mặt trên sân.

Có một điều tôi luôn nhắc mình trong suốt gần nửa thế kỷ làm nghề: đừng bao giờ để sự tiện lợi của một lời giải thích che khuất sự phức tạp của sự thật. Một trận thua có thể được kể bằng một cái tên, nhưng nó thường được gây ra bởi mười một con người và một bộ máy phía sau. Tuyển Việt Nam đã thua Thái Lan trong một trận đấu mà họ không hề chơi tệ về mặt thái độ. Họ chỉ đơn giản là không có đủ công cụ để làm điều mình muốn.

Thế hệ phóng viên mới chạy theo bóng, tôi chạy theo những gì bóng đã lăn qua. Và điều bóng đã lăn qua ở đây là một bài học về sự mong manh của một đội bóng chỉ có một mũi nhọn. Tuyển Việt Nam vẫn là một thế lực của khu vực — vị thế ấy không mất đi sau một trận thua. Nhưng khoảng cách với Thái Lan, ở thời điểm này, không nằm ở chất lượng của những ngôi sao, mà nằm ở chiều sâu và khả năng thích ứng của đội hình.

Điều tôi chờ đợi không phải là sự trở lại của Xuân Son — dù tôi tin cậu ấy sẽ trở lại. Điều tôi chờ đợi là câu trả lời cho một câu hỏi khác: liệu tuyển Việt Nam có xây dựng được một phương án tấn công thứ hai, một cách chơi khác, cho những ngày không có cậu ấy? Bởi vì một đội bóng lớn không được phép run sợ mỗi khi mất đi một người.

Sân vận động có thể đổi tên, nhưng tiếng hát của khán đài thì không bao giờ đăng ký bản quyền. Tiếng hát ấy vẫn còn đó, chờ đợi một tuyển Việt Nam đầy đủ hơn, sâu hơn, và bớt mong manh hơn. Tôi sẽ vẫn ngồi trên khán đài, ghi lại từng nhịp trống, cho đến khi điều đó thành hiện thực.