VAR và bài học về sự chậm rãi ở V.League 1

Phút 78 trên sân Hàng Đẫy, trọng tài chính đặt tay lên tai nghe rồi lùi lại ba bước, tách khỏi vòng vây cầu thủ. Khán đài im bặt. Trên màn hình lớn chưa hiện dòng chữ nào. Trong phòng VAR, tổ trọng tài video đang tua chậm một pha tranh chấp trong vòng cấm qua bốn góc quay khác nhau. Bốn mươi giây trôi qua. Với người ngồi trên khán đài, quãng thời gian ấy dài như cả một hiệp đấu. Rồi trọng tài chỉ tay vào chấm phạt đền. Hai nửa khán đài phản ứng trái ngược: một bên reo, một bên gào. Khoảnh khắc ấy gói gọn toàn bộ câu chuyện của VAR tại V.League 1 trong mùa giải vừa qua.

VAR đến với V.League 1 như một lời hứa về sự công bằng. Trước đó, bóng đá Việt Nam sống với những tranh cãi trọng tài kéo dài nhiều mùa: một quả phạt đền không được thổi, một bàn thắng việt vị không bị bắt, một chiếc thẻ đỏ bị bỏ qua. Những sai sót ấy để lại dư âm lớn hơn bản thân trận đấu, bởi chúng gắn với suất trụ hạng, với tấm vé dự cúp châu Á, với sinh kế của cả một tập thể và niềm tin của cả một vùng khán giả.

Khi Liên đoàn Bóng đá Việt Nam phối hợp cùng FIFA và các chuyên gia quốc tế triển khai VAR, mục tiêu được đặt ra rất rõ: giảm sai sót rõ ràng, tăng tính nhất quán trong những pha bóng quyết định. Các trọng tài Việt Nam trải qua những khóa đào tạo chuyên sâu, làm quen với phòng điều khiển, với quy trình kiểm tra và với một loại áp lực mới. Bởi VAR không xóa bỏ trọng tài. Nó đặt trọng tài dưới một thứ ánh sáng khác, nơi mọi quyết định đều có thể bị soi lại, chậm đến từng khung hình.

Điều đáng chú ý là cách khán giả Việt Nam đón nhận. Ban đầu là tò mò. Sau đó là sốt ruột. Và cuối cùng, với không ít người, là một thái độ phức tạp: vừa muốn công nghệ can thiệp, vừa khó chịu khi nó kéo dài thời gian chờ. Một trận đấu có ba lần kiểm tra VAR có thể kéo dài thêm mười phút. Với cổ động viên trên khán đài, đó là mười phút của tiếng la ó và tiếng huýt sáo. Với cầu thủ, đó là mười phút căng thẳng không được phép hạ nhiệt.

Qua nhiều trận đấu tôi theo dõi trực tiếp tại V.League, có một nghịch lý nằm ở chính cách VAR vận hành. Công nghệ này sinh ra để sửa sai, nhưng nó chỉ có thể sửa những sai sót được xếp vào nhóm rõ ràng và hiển nhiên, tức clear and obvious error. Đó là ranh giới khắt khe nhất trong toàn bộ giao thức, và cũng là ranh giới bị hiểu sai nhiều nhất.

Nghĩa là, với một pha tranh chấp mà hai góc quay cho hai cảm giác khác nhau, VAR sẽ không can thiệp. Với một quả phạt đền mà trọng tài đã thổi, chỉ cần có cơ sở để bảo vệ quyết định ban đầu, VAR sẽ đứng ngoài. Người xem ở nhà, với màn hình chậm và góc quay thuận mắt, thường kết luận nhanh hơn tổ VAR. Nhưng tổ VAR bị ràng buộc bởi một chuẩn mực mà khán giả không nhìn thấy. Một tiếng còi có thể thay đổi số phận, nhưng không thể thay đổi sự thật trên sân.

Ở V.League, áp lực này nhân lên bởi một yếu tố ít được nhắc tới: chất lượng hình ảnh và số lượng góc quay không đồng đều giữa các sân. Một trận đấu trên sân lớn có thể có sáu, bảy góc quay. Một trận khác chỉ có ba, bốn. Khi nguồn dữ liệu hình ảnh khác nhau, kết luận cũng khác nhau, dù luật là một và không đổi. Đây là điểm mấu chốt: VAR không công bằng tuyệt đối, nó chỉ công bằng trong giới hạn của những gì camera ghi được. Khi hạ tầng khác biệt, cùng một pha bóng có thể nhận hai kết quả ở hai sân khác nhau, và đó là nguồn gốc của phần lớn tranh cãi.

Một khía cạnh khác là tâm lý. Trọng tài Việt Nam giờ đây phải đưa ra quyết định trong khi biết rằng mọi pha bóng sẽ được xem lại. Với một số người, đó là điểm tựa. Với một số khác, đó là gánh nặng khiến họ chần chừ, và sự chần chừ ấy, đôi khi, lại tạo ra một sai sót mới. Không có thống kê nào đo được khoảnh khắc ấy. Nhưng bất kỳ ai từng đứng ở đường biên đều hiểu: khi thánh đường im lặng, chỉ còn luật lệ cất tiếng.

Người ta ghét VAR vì nó chậm. Nhưng có một góc nhìn ngược lại đáng để cân nhắc: chính sự chậm rãi ấy đang dạy bóng đá Việt Nam một điều mà nhiều mùa giải trước không có, đó là sự kiên nhẫn với quy trình. Người ta ghét VAR vì nó chậm; tôi trân trọng nó vì nó không vội.

Trước đây, một quyết định sai bị phán xử ngay trong đêm, bằng cảm xúc, bằng những clip lan truyền với tốc độ của mạng xã hội. VAR buộc tất cả phải dừng lại, xem lại, đối chiếu. Nó biến một khoảnh khắc cảm tính thành một quy trình có bước. Điều này không làm khán giả hết giận. Nhưng nó đặt ra một chuẩn mực: muốn phán xét, phải có bằng chứng. Và trong một nền bóng đá mà tranh cãi trọng tài từng là câu chuyện muôn thuở, một chuẩn mực như thế có giá trị riêng.

Nghịch lý nằm ở chỗ, VAR không xóa bỏ tranh cãi. Nó chuyển tranh cãi từ câu hỏi trọng tài đúng hay sai sang câu hỏi VAR có nên can thiệp hay không. Cuộc tranh luận thứ hai khó chịu hơn, nhưng cũng tinh tế hơn. Nó buộc người hâm mộ phải hiểu giao thức, phải phân biệt giữa cảm giác và bằng chứng, giữa điều mình muốn và điều luật cho phép.

Sai lầm của trọng tài không biến mất theo tiếng còi. Nó sống tiếp trong mọi mùa giải, trong ký ức của người hâm mộ, trong những bảng xếp hạng được nhìn lại nhiều năm sau. VAR, ở góc độ đó, là một nỗ lực để những sai lầm ấy không còn định hình số phận của một mùa giải.

Mùa giải đầu tiên với VAR cho thấy một điều: công nghệ không tự tạo ra công bằng. Nó chỉ mở ra một khung để con người làm việc nghiêm túc hơn. Nếu các sân được đầu tư đồng bộ về hệ thống camera, nếu trọng tài được bảo vệ tốt hơn trước áp lực khán đài và dư luận, thì VAR sẽ dần trở thành một phần tự nhiên của trận đấu, thay vì một vị khách gây khó chịu. Bóng đá Việt Nam đang học cách chờ đợi. Câu hỏi còn lại là liệu khán giả có đủ kiên nhẫn để chờ cùng hay không.